Boş evlərin sayı durmadan artır: İnsanlar isə kirayədə yaşayır

Mənzil problemi daşınmaz əmlak bazarında baş verən proseslərə paralel olaraq artır. 

Belə bir dövrdə şəhərlərdə yüz minlərlə boş evin olması da mübahisələr yaradır. 

İnkişaf etmiş ölkələrin, xüsusən də Qərb ölkələrinin şəhərlərində boş evlər məsələsi mənzil problemi çərçivəsində mühüm müzakirə mövzusuna çevrilib. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatının (OECD) 2022-ci ildə bu mövzuda hazırladığı əhatəli hesabatı dərc olunub. OECD-in hesabatına görə, ümumi mənzil fondunda ən çox boş ev nisbətinə malik ölkələr sırasında Malta, Yaponiya, Kipr, Macarıstan, ABŞ, Finlandiya, Çili, Sloveniya, Slovakiya, Avstraliya, İrlandiya və Kanada yer alır. 

Malta, Yaponiya, Kipr və Macarıstanda mövcud mənzil fondunda boş evlərin payı 12 faizdən çoxdur. ABŞ-da bu nisbət təxminən 11 faiz təşkil edir ki, bu da ölkədə təxminən 16 milyon evin boş olması deməkdir. OECD-in məlumatına görə, ən aşağı boş mənzil nisbəti olan ölkələr İslandiya, İsveçrə və Böyük Britaniyadır. Bu ölkələrdə boş mənzillərin nisbəti 3%-dən aşağıdır. Türkiyə OECD siyahısında yer almır. Boş olmasının səbəblərini tək bir səbəblə izah etmək olmaz. 

Bununla belə, dünyanın müxtəlif şəhərlərində yerli və ya xarici vətəndaşların və ya şirkətlərin mənzil bazarına investisiya məqsədi ilə yanaşmalarının boş evlərin nisbətini artıran tendensiya yaratdığı iddia edilir. 

Boş evlərə cərimə gəlir

Bəzi ölkələr son vaxtlar şəhərlərdə mənzil problemini artıran boş evlərə qarşı müxtəlif tədbirlər görürlər. Bu qruplar Qlobal Boş Evlər Şəbəkəsi adı altında birləşiblər. Boş evlərlə bağlı tədbirlər görən yerlərdən biri də Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətindəki Vankuver şəhəridir. 2017-ci ildə dövlət 6 aydan çox boş qalan və hər il həmin evlərin dəyərinin 1%-i həcmində verginin ödənilməsi üçün konkret səbəb göstərməyən evlərə vergi tətbiq edib. Sonradan bu nisbət 3%-ə yüksəldilib. 

Dövlət rəsmiləri, 2020-ci ildə verdikləri açıqlamada, 2017-ci ildən sonra bu təcrübə ilə boş evlərin sayının 2200-dən 1600-ə düşdüyünü bildirib. Oxşar təcrübələr Avstraliyada da tətbiq olunur. 2018-ci ildən etibarən Melburn şəhərinin sahibləri evi altı aydan çox boş qoyarlarsa, həmin evin dəyərinin 1%-i həcmində illik vergi ödəməlidirlər. 

Bundan əlavə, yeni ev alan və onu altı ay ərzində boş saxlayan yeni alıcılara ən azı 5500 Avstraliya dolları məbləğində cərimə tətbiq etmək səlahiyyəti verilib. Hollandiyada Amsterdam Bələdiyyəsi, altı aydan çox müddətə evlərini boş elan etməyən ev sahiblərinə 9000 avroya qədər cərimə tətbiq edən qanuni tənzimləməni müzakirə edir. 

İspaniyada may ayında parlamentin təsdiqlədiyi mənzil qanunu çərçivəsində mənzil hüququ üçün alınan bir çox qərar arasındadır. O, həmçinin bələdiyyələrə boş evlərin əmlak vergisini 150 faizə qədər artırmaq hüququ verir. Barselona şəhərində yerli hökumət boş evlərə qarşı fərqli bir taktika tətbiq edir. 2016-cı ildə qəbul edilmiş qanunvericiliyə əsasən, Barselonada yerli hökumət iki ildən çox boş qalan evi sosial mənzil üçün istifadə etmək üçün müvəqqəti olaraq ələ keçirə bilər. 

Yerli hökumət də bu ev sahiblərinə böyük cərimələr tətbiq edə bilər. Almaniyanın paytaxtı Berlində 2022-ci ildə verilən qərarla qısa müddətli kirayələrə qarşı tədbirlər sərtləşdirib. Fransada 2013-cü ildə boş evlərə vergi tətbiq edilib. Barselona Universitetinin hesabatına görə, bu vergi 2013-2017-ci illər arasında Fransada boş evlərin sayını 13 faiz azaldıb. 

Bildirilir ki, İngiltərədə boş ev problemi OECD-in hesabatında ən aşağı yerdə olsa da, son illərdə artıb. Hazırda 1 milyon evin boş olduğunu bildirilir ki, bu da İngiltərədəki mənzil fondunun 4 faizinə uyğundur və 2021-ci ildəki siyahıyaalmaya görə bunun 1,5 milyon ola biləcəyi ortaya çıxır.

London, Cənub-Şərqi İngiltərə və Şərqi İngiltərə kimi yeni evlərin daha sıx tikildiyi ərazilərdə boş ev artım tempi daha yüksəkdir ki, bu da boş evlərin investisiya məqsədləri üçün alınmış evlər olduğunu göstərir. Boş evlərin olduğu ölkələr sırasında Türkiyə də yer alır. İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsinin (İBB) baş katibinin müavini Buğra Gökcenin açıqlamasına görə, İstanbulda təxminən 450-750 min boş ev var. 

O, bu boş evlərin əhəmiyyətli hissəsinin investisiya məqsədi ilə alınmış ikinci və üçüncü evlər olduğunu bildirib. Bunun mənzilə çıxışı məhdudlaşdıran və mənzil bazarında sabitliyi pozan mühüm amil olduğunu deyib. Gökçe bu evlərin qiymətləndirilməsinin həm qiymətlərin həddindən artıq yüksək olduğu mənzil bazarını sabitləşdirə biləcəyini, həm də sosial mənzil kimi istifadə oluna biləcəyini və zəlzələlərə qarşı bina fondunun yenilənməsində faydalı ola biləcəyini bildirib. Bu kontekstdə İBB rəsmiləri deyiblər ki, boş evlərlə bağlı vergi və təşviq kimi təcrübələrin tətbiqi üçün tədbirlər görülməlidir. 

Ümumiyyətlə, mütəxəssislər dünyada hökumətlərin boş ev probleminə qarşı tədbirlər görməli olduğunu və bunun dünyanın bir çox yerində mənzil böhranının həlli baxımından vacib olduğunu düşünürlər. Dünyanın müxtəlif şəhərlərində müzakirə olunan və bəzi yerlərdə həyata keçirilən tədbirlər mühüm qanunvericilik dəyişikliklərini nəzərdə tutur və bir çox hallarda bununla bağlı mərkəzi və yerli hökumətlərin əlaqələndirilmiş fəaliyyətini tələb edir. 

Azərbaycanda da evsizlik problemdir

Azərbaycanda da bu sahədə eyni mənzərəni görmək olar. Hazırda paytaxtda minlərlə boş ev var ki, onların bir çoxu məhz yatırım məqsədi ilə alınıb. Bu da ölkənin mənzil bazarında problemlərə yol açır. Belə ki, ölkədə imkanlı şəxslər bir neçə mənzil alaraq boş saxlayır, bəziləri isə onu kirayə verirlər.

Bir neçə ev sahibi olan vətəndaşlar demək olar ki, heç bir vergi ödəmir, eyni zamanda kirayədən gəlir əldə edirlər. Bu isə onu göstərir ki, imkansız ailələrin maddi vəziyyəti ev almağa imkan vermədiyi halda, bir neçə ev sahiblərinə əlavə qazanc üçün şərait yaranır. 

Doğrudur, ölkədə son illər vətəndaşların ev əldə etməsi üçün bəzi ipoteka fondları yaradılsa da, mövcud faizlər onsuz da həmin vətəndaşlar üçün mənzil sahibi olmağı imkansız edir. Demək olar ki, yüksək faizli evlərdən yararlanan yenə imkanlı şəxslər olur. Sanki ölkədəki ipoteka imkanları da evi olanlara daha bir mənzil qazandırmaq məqsədi daşıyır.

Hökumət isə bəzi şəxslərin çox sayda aldığı və heç bir zaman yaşamadığı həmin evlərlə bağlı məsələn, yüksək vergi tətbiqi, yaxud say məhdudiyyəti kimi müəyyən bir addımları ciddi müzakirə etmir. Əgər bu gün inkişaf etmiş ölkələr bu istiqamətdə qaydalar tətbiq edirsə, Azərbaycanda da yeni evlərin yalnız evi olanlar üçün inşa edilmədiyi nəzərə almalıdır.

Cebhe.info