6 il əvvəl, 3 oktyabr 2020-ci ildə Suqovuşanın azad edilməsi 44 günlük Vətən müharibəsinin hərbi salnaməsində mühüm dönüş nöqtələrindən birinə çevrildi. Bu qələbə yalnız bir yaşayış məntəqəsinin işğaldan azad olunması deyildi. Suqovuşan-Ağdərə istiqamətində əldə edilən uğur Azərbaycan Ordusunun strateji təşəbbüsü ələ keçirdiyini və düşmənin uzun illər qurduğu müdafiə sisteminin sarsılmağa başladığını göstərən mühüm hərbi hadisə idi. Rəsmi xronologiyaya görə, həmin gün Suqovuşan və Talışla yanaşı, Cəbrayıl və Füzuli istiqamətlərində də bir sıra yaşayış məntəqələri azad edildi.
Suqovuşanın hərbi əhəmiyyətini anlamaq üçün xəritəyə baxmaq kifayətdir. Ərazi mürəkkəb relyefə, yüksəkliklərə və güclü müdafiə mövqelərinə malik idi. Azərbaycan Prezidentinin 2021-ci ildə Suqovuşanda etdiyi çıxışda qeyd olunurdu ki, burada bir neçə müdafiə xətti yaradılmış, strateji yüksəkliklərdə düşmən mövqeləri yerləşdirilmişdi. Bu səbəbdən Suqovuşanın ələ keçirilməsi növbəti əməliyyatlar üçün Azərbaycan Ordusuna əlavə üstünlük verirdi.
Suqovuşan həm də hərbi psixologiyanın dəyişdiyi məkanlardan biri oldu. Müharibənin ilk günlərində əldə edilən nəticələrdən sonra oktyabrın 3-də Suqovuşan və Talışın azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun hücum imkanlarının genişləndiyini nümayiş etdirdi. Prezident İlham Əliyev sonradan bu qələbənin ordunun və cəmiyyətin mənəvi ruhuna ciddi təsir etdiyini, mənəvi üstünlüyün müharibənin sonuna qədər qorunduğunu vurğulamışdı.
Bu baxımdan Suqovuşan 8 noyabr Zəfərinə gedən yolun ilk mühüm hərbi pillələrindən biri kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki 44 günlük müharibə ayrı-ayrı döyüşlərin mexaniki ardıcıllığı deyildi. Əməliyyatlar müxtəlif istiqamətlərdə əldə edilən taktiki və operativ nəticələrin ümumi hərbi üstünlüyə çevrilməsi ilə inkişaf edirdi. Suqovuşan, Cəbrayıl, Füzuli, Hadrut, Zəngilan və Qubadlı istiqamətlərindəki uğurların ardınca noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin taleyini müəyyən edən əsas mərhələlərdən oldu. Rəsmi mənbəyə görə, 44 gün ərzində 300-dən çox yaşayış məntəqəsi və mühüm strateji yüksəkliklər azad edildi.
Suqovuşanın əhəmiyyəti yalnız hərbi xəritə ilə də məhdudlaşmırdı. Bu qələbə düşmənin “keçilməz müdafiə” təsəvvürünün sarsılması baxımından da mühüm idi. Azərbaycanın hücum imkanlarının real döyüş meydanında nümayiş etdirilməsi Ermənistan tərəfinin informasiya və hərbi hesablamalarına təsir göstərən amillərdən birinə çevrildi. Azərbaycan Prezidenti də sonrakı çıxışında Suqovuşan və Talışın azad edilməsini ordunun irəliləməsinin və mənəvi üstünlüyünün mühüm göstəricisi kimi xarakterizə etmişdi.
3 oktyabrın başqa bir mühüm mesajı isə bundan ibarət idi: Azərbaycan Ordusu müdafiədən hücuma keçmişdi və müharibənin ritmini artıq özü müəyyənləşdirirdi. Suqovuşan-Ağdərə istiqamətində həmin gün gedən döyüşlərdə Ermənistan silahlı qüvvələrinin tank və digər texnikasının məhv edilməsi barədə Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi məlumat yayıb. Bu, həmin istiqamətdə döyüşlərin intensivliyini və müdafiə xəttinin ciddi müqavimət göstərdiyini göstərirdi.
Tarixi baxımdan Suqovuşanın azad edilməsi 30 ilə yaxın davam edən işğalın dəyişməz reallıq olmadığını göstərən ilk böyük siqnallardan biri idi. 1990-cı illərdə formalaşdırılmış status-kvo 2020-ci ilin payızında artıq hərbi-siyasi baxımdan dağılmağa başlamışdı. Suqovuşan isə həmin dəyişimin simvollarından birinə çevrildi.
Bu gün Suqovuşan üzərində Azərbaycan bayrağının dalğalanması həmin döyüşlərin nəticəsinin yalnız xəritədəki dəyişiklik olmadığını göstərir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və keçmiş məcburi köçkünlərin geri qayıdışı Zəfərin hərbi nəticələrini yeni mərhələyə – quruculuq mərhələsinə daşıyır. Prezidentin 2025-ci ildə Suqovuşanda yeni yaşayış kompleksində keçmiş məcburi köçkünlərin yerləşdirilməsi ilə bağlı iştirakı da bu ardıcıllığın davamıdır.
Suqovuşan yaddaşımızda bir kənddən daha böyük məna daşıyır. O, 44 günlük müharibənin ilk günlərində Azərbaycan Ordusunun əldə etdiyi strateji uğurun, əsgər iradəsinin və Zəfərə aparan hərbi yolun simvollarından biridir. 3 oktyabr 2020-ci ildə Suqovuşanda açılan yol 8 noyabrda Şuşaya, daha sonra isə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin tam bərpasına aparan tarixi prosesin mühüm mərhələlərindən birinə çevrildi.
Suqovuşan azad edildi – hərbi xəritə dəyişdi.
Şuşa azad edildi – müharibənin taleyi dəyişdi.
Zəfər əldə edildi – Azərbaycanın siyasi xəritəsi və regionun geosiyasi reallığı dəyişdi.
Bu səbəbdən Suqovuşanın azad edilməsinin 6-cı ildönümü yalnız keçmişin xatırlanması deyil, Zəfərin hansı ağır döyüşlərdən, hansı strateji addımlardan və hansı qəhrəmanlıq salnaməsindən keçərək əldə edildiyini anlamaq üçün mühüm tarixdir.
Arzuxan Əlizadə
Milli Məclisin deputatı