Tibbi sığorta: sərtləşən xidmətlər və artan ödənişlər

Son günlərdə icbari tibbi sığorta ilə bağlı bir sıra məsələlər ictimaiyyətin gündəmindədir. Müzakirələrdən məlum olur ki, Milli Məclisə təqdim olunan “Tibbi sığorta haqqında” qanuna dəyişiklik layihəsində qeyri-formal məşğulluğu olan şəxslərin icbari tibbi sığortadan yararlanmaq üçün aylıq 16 manat sığorta haqqı ödəməsi nəzərdə tutulur. Ödəmələrin gecikdirilməsi halında əlavə 10% sığorta haqqı tətbiq olunacaq.

Mövcud “Tibbi sığorta haqqında” qanunda göstərilir ki, hansı şəxslər sığortalı qismində özləri çıxış etməli və gecikmə olduğu halda 10 faiz həcmində əlavə sığorta haqqı ödəməlidir. Bu qayda 2019–2021-ci illərdə dəyişikliyə əsasən tətbiq edilsə də, indiyədək necə icra olunduğu məlum deyil.

Sığortaya düşənlərin kateqoriyasına dövlət qurumlarında əmək müqaviləsinə əsasən işləyənlər; sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan fiziki şəxslər (fərdi sahibkarlar, xüsusi notariuslar, Vəkillər Kollegiyasının üzvləri, mediatorlar) və xidməti müqavilələr əsasında işləyənlər daxildir.

Bundan əlavə, “digər sığortaolunanlar” kateqoriyası var ki, onlar sığortalı qismində özləri çıxış edirlər. Onlar minimum aylıq əməkhaqqının 48%-i həcmində tibbi sığorta haqqı ödəməlidirlər. Bu da ildə 192 manat, ayda 16 manat edir.

Bəs qanunda nə dəyişir?

Qanuna ediləcək yeni dəyişiklikdən aydın olur ki, “digərlər” kateqoriyasından “qeyri-formal məşğul şəxslər” ayrıca kateqoriyalaşır. Hökumət buna niyə ehtiyac görüb və bu hansı mexanizmlərlə icra ediləcək – sual yaradır.

Qeyd edək ki, beynəlxalq əmək bazarı standartlarına görə əhali iqtisadi fəal və qeyri-fəal olaraq təsnif edilir. İqtisadi fəal əhali məşğulluğu olan və ya iş axtarmaq üçün Məşğulluq Agentliyində qeydiyyatdan keçən qrupları əhatə edir. İqtisadi qeyri-fəal əhali qrupuna isə tələbələr, pensiyaçılar, evdar şəxslər və könüllü işləmək istəməyən əhali daxildir.

Beləliklə, yeni dəyişikliyə görə uşaqlar, pensiyaçılar, əlilliyi olan şəxslər və dövlət qeydiyyatında olan digər sosial həssas qruplar ödənişdən azad ediləcəklər. Lakin işləməyən digər qrupların hamısı ödəniş etməli olacaq və qaydalar sərtləşdiriləcək.

Bunun əlamətlərindən biri də gələn ilin dövlət büdcəsi layihəsində İcbari Tibbi Sığorta Fonduna ayrılan vəsaitin 36,5 faiz və ya 516,4 milyon manat azaldılmasıdır.

İcbari Tibbi Sığorta Agentliyi öz maliyyə təsərrüfatını özü qurmalı olacaq. Dövlət yalnız 900 milyon manat vəsait ayıracaq.Bundan sonra İcbari Tibbi Sığorta Agentliyinin (İTSA) üzərinə düşən vəzifələrdən birinin də xəstələrin qeyri-leqal məşğulluğunu müəyyənləşdirmək olacağını deyə bilərik.

Qeyri-formal çalışanların siyahısı necə əldə ediləcək?

Meydan TV-yə şərh verən iqtisadçı-ekspert Toğrul Vəliyev bildirir ki, rəsmi olaraq bu qanun işsizlərə aid deyil və onlarla birbaşa əlaqəsi yoxdur: 

İqtisadçı deyir ki, günəmuzd çalışan bir çox işçiləri hökumət İcbari Tibbi Sığorta Agentliyinin xidmətləri üzərindən leqallaşdırmağa çalışır: 

“Ola bilər, hökumət düşünür ki, son illərdə həyata keçirilən leqallaşdırma cəhdləri nəticəsində artıq əksər işçilər leqal fəaliyyətə keçiblər, məlumat bazalarında əks olunublar. Yerdə qalanlar günəmuzd, kiçik xidmətləri göstərən şəxslərdir. Məsələn, xadimələr, bağbanlar və bu kimi qeyri-formal işləyən insanlar var. Reallıqda isə əlbəttə ki, vəziyyət belə deyil, amma hökumət hesab edir ki, yalnız bu kateqoriya insanlar qalıb. Dəyişiklik bu kateqoriya insanları leqallaşdırmaq cəhdidir. Amma nədənsə bunu icbari tibbi sığorta üzərindən etməyə cəhd göstərirlər”.

Onun fikrincə, bunun üçün mexanizmlər də aydın deyil: 

“Misal üçün, ödəniş necə həyata keçiriləcək, xidmət haqqı necə hesablanacaq, bunu demək bir qədər çətindir. Təxmin etmək olar ki, belə kateqoriyada olan şəxslərdən kimlərsə poliklinikalara müraciət edəcək. Bunun üçün poliklinikalara aylıq 16 manat ödəməlidir. Əgər tibbi sığorta ödənişi etməyibsə, xidmətə görə əlavə 10 faiz tutulacaq. Bu şəxslər təxmini fevral ayında ödəniş etməlidirlər. Amma bildiyimiz kimi, poliklinikaların daxilində ödəniş sistemi yoxdur, onların nə kassası var, nə də buna uyğun infrastrukturu. Buna görə də xidmət göstərilir, sonra isə həmin şəxsdən ödəniş tələb olunur. Əgər ödəniş edilməyibsə, onun üzərinə 10 faiz tətbiq olunacaq. Mənim anladığım budur”.

T. Vəliyev deyir ki, qeyri-leqal məşğul insanların müəyyənləşməsi üçün mexanizm yoxdur: 

“İnsan bir il ərzində işləməyə bilər, heç bir xidmət də göstərməyə bilər. Bu insanın hansı qeyri-formal məşğulluğa məxsus olduğunu necə müəyyən edəcəklərini bilmirəm. İcbari Tibbi Sığorta Agentliyinin nə belə bir təhqiqat idarəsi var, nə də belə hüququ. Sadəcə müəyyən edəcəklər ki, qalan digər kateqoriyadan əhalidən pul almaq mümkün deyil və onlar yalnız qeyri-formal məşğul olan insanlardır. Öz təsərrüfatı ilə məşğul olan insanlar var, qadınlar da, kişilər də statistikada əks olunub, bu əhalinin payı çoxdur. Bu insanları başqalarından necə ayıracaqlar? Ümumiyyətlə, iqtisadi baxımdan belə bir anlayış absurddur, çünki onları ayıra bilməyəcəklər. Ona görə burada hansısa metodologiya lazımdır. İqtisadi metodologiyadan, statistikadan istifadə olunacaqmı? Ümumiyyətlə, insanlar üzrə tək-tək müəyyən etmək qat-qat çətindir. Bunu hansısa vergi orqanı müəyyən etməkdə çətinlik çəkirsə, İcbari Tibbi Sığorta Agentliyi üçün mümkün deyil”.

Milli Məclisin Səhiyyə komitəsinin üzvü Pərvanə Vəliyeva mediaya bildirib ki, “Məşğulluq haqqında” qanuna əsasən, qeyri-formal məşğulluğun təsir dairəsinə düşən şəxslər mülki hüquqi müqavilə bağlamadan müəyyən fəaliyyət yerinə yetirənlər, mülkiyyətində olan kənd təsərrüfatına yararlı torpaqdan istifadəni rəsmiləşdirilmədən həyata keçirənlər, yerli özünüidarəetmə orqanlarında uçota durmadan ailə kəndli təsərrüfatı təşkil edərək qazanc əldə edənlərdir.

Millət vəkilinin sözlərinə görə, onların ödəyəcəyi sığorta məbləği müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən ediləcək.

Millət vəkilləri tibbi sığorta haqqında qanuna edilən dəyişikliyin əmək müqavilələrinin və iş yerlərinin “ağardılması”nı stimullaşdıracağını bildirirlər.

Qeyd edək ki, hazırda formal şəkildə fəaliyyət göstərən qurumlarda işçi 2%, işəgötürən 2% olmaqla bir vətəndaş üçün ümumilikdə 4% icbari tibbi sığorta haqqı ödənilir.

Gələn il vətəndaşları səhiyyə sahəsində nə gözləyir?

Qanuna edilən digər təkliflər sırasında “xidmətlər zərfi”nə edilən dəyişiklik mühüm rol oynayır. Belə ki, təkliflərdə qeyd edilir ki, 2026-cı ildən qanun qüvvəyə mindikdən sonra sığorta üçün müraciət edən xəstələrin hansı xidməti ala bilməsi şərtləri sərtləşdiriləcək və müraciətlərin zərfin kriteriyalarına uyğunluğu yoxlanılacaq. İlkin tibbi yardım müəssisələri (poliklinikalar) yalnız xüsusi hallarda göndəriş verə biləcək. Bu göndərişlərin də “xidmətlər zərfinin kriteriyaları”na uyğunluğu müəyyən edəcək.

Dəyişikliyə görə, sığorta olunanlar ilkin tibbi yardım almadan birbaşa ixtisaslaşdırılmış tibbi xidmətə müraciət etdikdə müştərək maliyyələşmə məbləği ödəməlidirlər. Buraya MRT, KT və digər müayinələr daxildir. Sığortalı şəxs bu xidmətlərin bir hissəsini özü ödəyəcək.

Beləliklə, İTSA bir tərəfdən işləməyən hər kəsdən ödəniş almalı olacaq, digər tərəfdən isə ödənilən sığorta haqqına görə xidmətlərin hamısını pulsuz həyata keçirməyəcək. Vətəndaşlar tibbi sığorta haqqı ödəsələr belə, dövlətlə müştərək maliyyələşmə əsasında əlavə ödənişlər etməli olacaqlar. 

Bir sözlə, ölkədə səhiyyənin pulsuz xidmət dövrü geridə qalır.

Toğrul Vəliyev bildirir ki, tibbi sığortaya ayrılan vəsaitin azaldılmasının əsas səbəbi vəsaitin tam xərclənməməsidir: 

“İcbari Tibbi Sığorta Agentliyinin keçən il büdcəsində böyük profisit olmuşdur. Sistem o qədər yaxşı işləmir ki, insanlar maksimal resurslardan istifadə edə bilmirlər. Başa düşmək lazımdır ki, səhiyyə büdcəsi əvvəllər daha az idi və səhiyyə pulsuz idi. Amma indi daha çox vəsait ayrılır, amma artıq səhiyyəyə pulsuz əlçatanlıq yoxdur, əhali ödəniş edir. Təxmin edirəm ki, bunu nəzərə alaraq büdcəni azaldıblar. Ümumiyyətlə,  dövlət büdcəsinin xərcləri növbəti il üçün qənaətlə istifadə edilməyə çalışılır, defisitləri azaldırlar. Bu azalma da onlardan biridir”.

“İcbari Tibbi Sığorta Agentliyi kimi bir sıra qurumlar var ki, onlara ayrılan vəsaitin həcmi kifayət qədər çoxdur və bu qurumlar heç bu qədər xidmət göstərmirlər. Nəticədə ayrılan vəsait mənfəət kimi qalır. Ona görə də bu və ya digər formada istifadə edilməlidir”, – deyə iqtisadçı vurğulayır.

Onun sözlərinə görə, Tibbi Sığorta Agentliyi hesabatını təqdim etmir. 2021-ci ildə təqdim etdiyi son hesabatdan görünür ki, agentliyin mənfəəti yarım milyard olub: 

“Vəsait xərclənməmiş formada qalır. Nəticə etibarilə mənfəəti olan fonda hər il vəsaitin artırılması mənasızdır. Təxmin edirəm ki, büdcənin azalmasının səbəbi də buna görədir”.